Diario de Navarra

Nobela bakarra idatzi zuen Jon Mirandek, 'Haur besoetakoa'. Pedofiliaren inguruko liburu polemiko hau -gero klasiko bihurtuko zena- 1954 urtean idatzi zuen, baina ez zuten 1971 arte argitaratu. Askorentzat euskal literaturako idazle interesgarrienetakoa, beste batzuentzat deabru, Jon Mirande Aiphasorho (Paris, 1925-1972) ez du inor epel uzten. Poesia landu zuen batez ere, baina baita ipuinak eta itzulpengintza ere (Allan Poe, Kafka eta Baudelaire euskaratu zituen). Orain, Txalapartako editore izandako Mikel Sotok (Iruñea, 1978) euskal paristar idazlearen literatura eta bizitzaren argi-ilunak sakonki ikertu ditu Tene Mujika bekari esker. Emaitza, Mirande, herriminez, ezin-minez (Elkar), 500 orrialdeko liburua. Nola da posible heriotzetik 50 urte pasata hainbeste gauza ikertzear egotea oraindik ere? Asko idatzi eta argitaratu da Miranderi buruz; Arestiren atzetik bera da gurean tinta gehien isurarazi duen idazlea, eta horrek eraman gaitu sinestera harekiko lan guztiak eginak genituela, egiaz, oinarrizkoak egin gabe geneuzkanean. Bestalde, eta horri lotuta, zerbait ez dabil ondo akademian; izan ere, nola da posible oinarrizko lan hauek egin gabe daudenean, hamaika paper argitara-tzen jarraitzea aurreko ikerlanen refrito hutsak direnak edo gure literaturaren kontu bitxienei buruzkoak. Ez dakit zein den arazoa eta egoera baloratzeko datu asko falta zaizkit, baina eztabaidaezina da zerbait ez dabilela ondo. CIA, Frantziako zerbitzu sekretuak, gutunak... arakatu dituzu, nola bizi duzu prozesu hau? Ba aurrera egin ahala lana biderkatzen ari bazitzaidan ere, gogoberotuta eta zoriontsu. Badago une erabakigarri bat, Bretainian De viris illustribus: Mirande’tar Jon artikulu ezaguna eskanea-tzen hasi eta jatorrizkoak guk ezagutzen genuen bertsioak baino 16 paragrafo gehiago zeuzkala konturatu nintzenekoa, orduantxe ohartu bainintzen, neure ahalen neurrian, jakin uste genuen guztia zerotik ikertu behar nuela berriro. Bere jarraitzaile sutsua izanik, zer sentitu duzu testu ezezagunak aurkitu eta irakurtzean? Denboran atzera egin eta 17-18 urterekin Miranderekin liluratu zen Mikel nerabearekin hitz egiteko aukera izango banu, ziur naiz sinestezina irudituko litzaiokeela. Zentzu horretan, aurkikuntzek poz deskribaezina eragin didate, baina aitortu behar dut, amaierarako, haserretzen ere hasi nintzela aurkikuntza horiek erakusten zuten utzikeria orokorrarekin. Hasieran Miranderen eta Bretainiaren arteko harremanan sakondu nahi zenuen baina pista bretoia jarraituz askoz urrunago joan zara. Berari buruz zeneukan ideia zerbaitetan aldatu da? Bai, ezinbestean. Mirande izan zen pertsonari buruz gehiago jakiteak hura hobeto ikusten eta ulertzen lagundu nau. Halere, esango nuke Patri Urkizuk bildutako gutunak irakurritakoan agertu zitzaidan gizonaren ulermenean sakontze bat izan dela, aurrerapen nabarmenekin, baina sorpresa esplikaezinik gabe. Nazismoa izan da beti egotzi zaiona, nola azalduko zenuke? Ufa, liburuaren ia heren bat eskaintzen diot horri… nola laburtu? Hiru gauza nabarmenduko ditut: lehena, ulertezina den arren, aurrenekoz ikertu eta frogatu ditut Mirandek gerraosteko mugimendu naziarekin izandako harremanak. Bigarrena, Miranderen nazismorako garapena ulertezina da lagun egin zituen bretoi aber-tzaleek izandako eragina azaldu gabe. Baina horiek kontutan izanda ere, guztiz bakana da Parisen 1950eko hamarkadan jeltzale demokrata-kristau bat nazi bilakatzea, eta hori azaltzen saiatzeko Miranderen bizitzan eta izaeran sakontzea ezinbestekoa zen. Euskal poeta eta idazle nietzscheanoenak alde eta kontrako jarrerak sortzen zituen. Zeintzuk izan dira bere etsai eta lagun nagusiak? Ezbairik gabe, iraganeko zein oraingo etsaiak ortodoxoak dira, berdin dio zerenak: abertzaletasuna, kristatutasuna, demokrazia… Eta, egia izanik ere, errazegia litzateke lagunak heterodoxoak direla esatea, beraz, talde bat nabarmenduko dut; Mirande irakurtzen noizbait haientzat inportantea zen zerbait sentitu dutenak: euskal literaturaren modernotasuna, euskararen botereak, estilismoaren lilura… Iraganean Miranderen indarra noizbait sentitutakook betirako lagun bihurtu gara ezinbestean. Euskal kultura bazegoen prestatuta halako egile apurtzaile eta moderno bati lekua egiteko? Eta gaur egun egongo litzateke? Ez, argi dago oraindik ez zegoela, orduantxe sortzen hasiak ziren arren Mirande hil eta gutxira bere obrak euskal kulturan eragin zuen eztanda posible egin zuten baldintzak. Mirande modernoa zela esaten dugunean bere garaikideak baino modernoagoa zela esan nahi izaten dugu, eztabaidaezina dena, baina nik gu baino modernoagoa izaten jarraitzen duela uste dut, bera zein bere obra ulertzeko edo onartzeko oraindik ditugun ezintasunek erakusten dutenez. Nondik esango zenuke datorkiola duen magia Miranderi? Mirande oso berezia da gurean; ilunaldi batean argi liluragarria islatzen duen suziri humano eta artistikoa da, hain zuzen ere pairatzea tokatu zitzaizkion baldintza tamalgarriengatik, beste euskal literatura eta kultura baten promesa haragiztatzen duena. Zeintzuk dira zure ustez Mirandek euskal literaturari egindako ekarpen garrantzitsuenak? Batetik, poesian, nobelagintzan eta ipuingintzan egiten duen iraultza estetiko, tematiko eta estilistikoa totala da. Bestalde, euskal literaturan egiten duen artearen autonomiaren aldeko aurreneko aldarria guztiz eralda-tzailea da. Eta, hala ere, esango nuke Miranderen iraultzarik iraunkorrena idazle garaikide edo ondorengoengan izandako eragina dela, izan ere, Aresti, Artze, Sarrionandia eta enparauen bidez egindako ekarpena erraldoi bezain kalkulaezina da. ‘MIRANDE, HERRIMINEZ, EZIN-MINEZ’ Egilea: Mikel Soto Nolasko Argitaletxea: Elkar Orri kopurua: 500 Salneurria: 30 euro

Diario de Navarra

"Jon Mirande gu baino modernoagoa izaten jarraitzen du"

Idazlearen heriotzetik 50 urte igaro direnean, Mikel Sotok Miranderen gaineko ikerketa handia argitaratu du

Comentarios

Descarrila un vagón de un tren de mercancías en Noáin sin ocasionar daños personales

La joven navarra Delia Dinca, nueva presidenta de la asociación Equipo Europa

Paula Ostiz se prepara subiendo todos los puertos míticos de Francia. Del Tourmalet al Galibier pasando por el Ventoux

¿Cuál es el origen del humo visible desde Pamplona?

El Ejea llegará "hasta el final" para esclarecer el supuesto amaño de su partido ante el Tudelano